Eylem Gündemi nasıl düzenlenmiştir

Eylem Gündemi, bir COP'ta çalıştığım alan; ama aylarca bunu beş dakika içinde kimseye anlatamadım. Bu metin, başladığımda keşke biri elime vermiş olsaydı dediğim versiyonudur.

Neden Var Ki?

Paris, 2015'te iki şey yaptı. Ülkeler kendi ulusal planlarını taahhüt etti. Aynı karar metni, ülke dışındaki herkesi (şirketler, şehirler, bölgeler, yatırımcılar, sivil toplum) harekete geçirme görevi üstlenen iki Üst Düzey İklim Şampiyonu yarattı; çünkü ulusal planlar tek başına hiçbir zaman yeterli olmayacaktı.

Aradan geçen on bir yıl boyunca o uçurum her şeyi anlatan asıl hikâye oldu. Bu yılın 2 Eylül tarihinde UNEP, Limiting Overshoot adlı bir rapor yayımladı. Raporun sonucuna göre dünya önümüzdeki birkaç yıl içinde 1,5°C sınırını aşıyor; en iyimser senaryoda bile sıcaklık yaklaşık 1,8°C'de zirve yapıyor. Geri dönüş yolu aşım, zirve ve düşüş sürecinden geçiyor: şimdi sert kesintiler yapmak, sonradan net negatife geçmek ve bu arada gelecek olana uyum sağlamak.

Eylem Gündemi işte bu bağlamda faaliyet gösteriyor. Müzakereler hükümetlere yön veriyor. Emisyonlar ancak biri gerçekten bir şeyleri değiştirdiğinde düşüyor: bir şehrin atık toplama biçimi, bir fabrikanın çelik üretme yöntemi, bir elektrik şirketinin bir haneye bağlantı kurma şekli. Eylem Gündemi, bu tür değişimi hızlandırmak için kurulmuş mekanizmadır ve çoğu kuruluşun bir COP'ta dokunabileceği tek parçadır.

Nereden geliyor

Şampiyonlar rolü, 2015'teki Paris kararıyla oluşturuldu. Küresel İklim Eylemi için Marakeş Ortaklığı, tüm bunları düzenlemek amacıyla 2016'da COP22'de çerçeve olarak hayata geçti. COP30'da Belém'de 2030'a uzanan yeni bir beş yıllık vizyon başlatıldı ve 2026 bu vizyonun ilk yılı. (Yönetişim referans şartları Ağustos'ta yayımlandı; bu da mevcut yapının ne kadar yakın zamanda netleştiğini gösteriyor.)

Birinci düzey: altı Eksen

Her şey altı tematik alana ayrılmıştır (bunları bakanlıklar gibi düşünebilirsiniz; konular bu şekilde bölünmüştür).

• Enerji, Sanayi ve Ulaşımın Dönüşümü
• Ormanların, Okyanusların ve Biyoçeşitliliğin Korunması
• Tarım ve Gıda Sistemlerinin Dönüştürülmesi
• Şehirler, Altyapı ve Su için Dayanıklılık Oluşturma
• İnsani ve Sosyal Kalkınmayı Destekleme
• Finans, Teknoloji ve Kapasite Geliştirme dahil Kolaylaştırıcıların ve Hızlandırıcıların Serbest Bırakılması

İlk beşi konu alanlarını kapsar. Altıncısı ise yatay kesişimli olup diğerlerinin tamamında çalışır; çünkü finansman, teknoloji ve kapasite geliştirme her eksenin ilerleyebilmesi için ihtiyaç duyduğu şeylerdir. Eksenler birer kaptır. Koordinasyon bu düzeyde gerçekleşir, asıl iş burada yapılmaz.

İkinci düzey: otuz Aktivasyon Grubu

Altı Eksenin altında, Eylem Gündeminin belirlediği otuz hedefin her birine karşılık gelen otuz Aktivasyon Grubu yer alır. Bir Aktivasyon Grubu, kendi hedefi üzerinde zaten çalışmakta olan girişimleri, koalisyonları ve uygulayıcıları tek bir masada bir araya getirir. 400'den fazla mevcut girişim bu gruplara yerleştirildi. Tamamı ilk toplantılarını Ocak ayında yaptı ve Antalya öncesinde dört kez bir araya gelecek.

Kuruluşunuzun bir COP'ta nereye uyduğunu anlamaya çalışıyorsanız, bakmanız gereken düzey burasıdır.

Üçüncü Düzey: Çözümleri Hızlandırma Planları

Aktivasyon Gruplarının altında PAS, yani Çözümleri Hızlandırma Planları yer alıyor ve işte burada çalışma somutlaşıyor. Bir PAS tek bir sorudan başlar: bu çözümün bugün ölçeklenmesini ne engelliyor? Engeli (politika, finans, uygulama ya da bunların bir kombinasyonu) adlandırır, ardından kimin ne yapacağını ve ne zamana kadar yapacağını belirtir. Her PAS bir kuruluş tarafından ev sahipliği yapılır ve ev sahibi her zaman kâr amacı gütmeyen bir kuruluştur.

Soyut olmaktan çıkması için bir örnek. Enerjiye Evrensel Erişimi Hızlandırma Planı, Eksen 1, hedef 3 altında yer alıyor ve Sustainable Energy for All tarafından ev sahipliği yapılıyor. Planın belirlediği engel şu: planlama araçları, finansman olanakları ve hükümet kapasitesi aynı anda eksik olduğu için hane bağlantısı yavaş kalıyor; bu yüzden plan üçü üzerinde birlikte çalışıyor. Taahhüt, 2028'e kadar yılda 51 milyon yeni elektrik bağlantısı.

COP30'da binalar, elektrik şebekeleri, sağlık, suya erişim, çelik ve gübre gibi alanları kapsayan 120 plan başlatıldı. Bu yılın ortasına kadar plan liderlerinin yüzde 82'si ilerleme bildirdi. Yüzde 91'i şirketleri, yüzde 39'u ulusal hükümetleri, yüzde 24'ü yerel ve bölgesel yönetimleri kapsıyor.

Raporlamanın Gittiği Yer

Her PAS raporlamak zorundadır ve bu raporlar Global İklim Eylemi Portalı'na (süreçteki herkesin hâlâ NAZCA olarak adlandırdığı, 2014'te Lima'daki COP20'de kullanılan orijinal adıyla: Non-State Actor Zone for Climate Action) iletilir. Portal herkese açıktır; bir girişimin ne taahhüt ettiğini ve o tarihten bu yana ne sağladığını isteyen herkes görebilir.

2025'te 189 girişim bu sisteme sonuç bildirdi; bu rakam bir önceki yılın altı katı. Bunlardan 157'si ise ilk kez geliştirilmiş göstergeler üzerinden raporlama yaptı. Duyurudan raporlamaya bu geçiş, Eylem Gündeminde en çok değişen kısım oldu.

Atığın bu sistemdeki yeri

Hedef 15, Eksen 4 altında yer almaktadır: Şehirler, Altyapı ve Su için Dayanıklılık Oluşturma. Bu konumlandırma, sistemin atığı nasıl okuduğunu gösteriyor. Atık, binalar, ulaşım ve su ile yan yana duruyor; bu da konu gündeme geldiğinde masada kimlerin olduğunu belirliyor: belediye başkanları, kamu hizmeti sağlayıcıları, kentsel plancılar, altyapı finansörleri.

İşte bu yılki değişiklik. Hedef 15, Katı Atık Yönetimi iken, COP31 Üst Düzey Şampiyonu Samed Ağırbaş'ın girişimiyle Sıfır Atık ve Döngüsellik olarak yeniden tanımlanıyor.

Yeniden adlandırma göründüğünden daha önemli. Katı atık yönetimi, malzemenin zaten var olduğu aşamadan sonra ne olduğunu anlatır; dolayısıyla tüm hedef sorunun alt akımında kalıyordu. Sıfır atık ve döngüsellik ise tüm zinciri kapsar ve ağırlığı önlemeye koyar; iklim değerinin yoğunlaştığı ve neredeyse hiç altyapının bulunmadığı yer de tam olarak burasıdır.

Gerçekten nasıl dahil olunur

Çalışmanızın örtüştüğü hedefi bulun. O hedefin Aktivasyon Grubunu bulun. Ardından önemsediğiniz PAS'ı kimin yönettiğini öğrenin; çünkü planın neye ihtiyaç duyduğuna ve kimlerin dahil olacağına yönetici karar veriyor, yani kapı orası. Oradan, üstlenebileceğiniz bir uygulama parçası olup olmadığına ya da ihtiyacınız olan planın henüz yazılıp yazılmadığına bakın.

Bu yol, müzakere odasında hiçbir zaman sandalyesi olmayacak kuruluşlara açıktır; bu da neredeyse hepimiz demek.