İklim Şampiyonu nedir?

İklim Yüksek Düzeyli Şampiyonu unvanını ilk gördüğümde iki kez okudum. İspanyolcada campeón bir şeyi kazanmış biri demektir; İngilizce champion da hâlâ podyum sesini taşır. Burada kelimenin daha eski anlamı kullanılıyor: bir davayı üstlenen ve onu ileriye taşıyan kişi.

Rolün kökeni

Bu rol, 2015 yılında Paris Anlaşması'nı doğuran Paris kararıyla oluşturuldu. Ülkeler kendi ulusal planlarını kabul etmişlerdi ve bu planların tek başına açığı kapatmaya yetmeyeceği zaten belliydi. Biri çıkıp ülke olmayan herkesi sürece dahil etmeliydi.

Bu nedenle karar, iki Üst Düzey Şampiyon görevi oluşturdu. Her biri gelen bir başkanlık tarafından atanır ve iki yıl görev yapar; bu sayede her zaman bir yıl üst üste binen iki kişi görevde bulunur.

2016'daki ilk ikili Fransa için Laurence Tubiana ve Fas için Hakima El Haite'ydi. Tubiana, Paris Anlaşması'nın mimarlarından biriydi.

İş aslında nedir

Bir Şampiyon, müzakeredeki 198 ülkenin resmi adı olan Taraflar ile diğer herkes —şirketler, şehirler, bölgeler, yatırımcılar, üniversiteler, kooperatifler, vakıflar— arasında köprü kurar. Müzakere bu aktörlere kapalıdır. Eylem Gündemi kapalı değildir ve Şampiyonlar bu gündemi yürütenlerdir. Bu gündemi —altı Eksen ve otuz Aktivasyon Grubu ile birlikte— Eylem Gündemi'ne ayrılan bülten sayısında ele aldım.

Uygulamada görev bir büyükelçiliğe benziyor. Bir Şampiyon yıl boyunca seyahat eder, toplantılar düzenler ve insanlardan hiçbir antlaşmanın yükümlü kılmadığı taahhütler ister. Bölgesel iklim haftaları, bakanlık toplantıları, sektör koalisyonları, yönetim kurulu odaları, belediye binaları. Bir Şampiyon'un talep ettiği hiçbir şey bağlayıcı değildir; dolayısıyla görev tamamen ikna üzerine kuruludur.

İşi gerçekte kim yapıyor

Şampiyonlar her iki yılda bir, başkanlıklar her yıl değişir. İklim Şampiyonları Ekibi değişmeyen kısımdır. Her iki Şampiyon'a aynı anda hizmet eden daimi ekiptir ve Eylem Gündemi'ni her devir teslimde sürekliliğiyle taşır: Eksenler ve Aktivasyon Grupları, Çözümleri Hızlandırma Planları, taahhüt kaydı ve bir şeyleri imzalamış binlerce şirket, şehir ve kuruluşla ilişkiler.

Bir Şampiyon'un iki yılı vardır. Oysa Eylem Gündemi'nin ilerletmeye çalıştığı şeyler —bir endüstriyel dönüşüm, bir şehir programı, bir tedarik zincirinde yeniden kullanım sistemi— bundan uzun sürer. Ekip sayesinde bir Şampiyon döneminde verilen taahhüt, üç Şampiyon sonra bile bir sahibi olur ve her yeni atama gündemi en baştan başlatmak zorunda kalmaz.

Bazı Şampiyonlar ayrıca başkanlığa ve ev sahibi ülkeye daha yakın kendi özel ofislerini de kurar. COP31'in böyle bir ofisi var; İstanbul'daki Sıfır Atık Vakfı bünyesinde yürütülüyor. Ben de Neil Khor, Carlos Silva Filho, Chris Mensah, Atif Ikram Butt, Pelinsu Colak ve Etkin Aktas ile birlikte bu ofisin danışmanlarından biriyim.

Görevi üstlenen on kişi

Laurence Tubiana, Fransa, COP21. Hakima El Haite, Fas, COP22. Inia Seruiratu, Fiji, COP23. Tomasz Chruszczow, Polonya, COP24. Gonzalo Muñoz, Şili, COP25. Nigel Topping, Birleşik Krallık, COP26. Mahmoud Mohieldin, Mısır, COP27. Razan Al Mubarak, Birleşik Arap Emirlikleri, COP28. Nigar Arpadarai, Azerbaycan, COP29. Dan Ioschpe, Brezilya, COP30.

Görevi şekillendiren iki isim

Laurence Tubiana bu göreve, henüz hiçbir şey yokken başladı. 2016'da bir Eylem Gündemi yoktu; yalnızca bir karar metninde geçen tek bir satır vardı. O ilk yıldan çıkan şey, Küresel İklim Eylemi için Marakeş Ortaklığı oldu (COP22'de, 2016'da Marakeş'te başlatıldı; adı da buradan geliyor; ülke olmayan herkesin ülkelerle nasıl birlikte çalışacağını düzenleyen çerçeve hâlâ bu). O tarihten bu yana her Şampiyon bu çerçeve içinde çalıştı. Bunun yanı sıra, devlet dışı aktörlerin taahhütlerini kayıt altına aldığı bir kamuya açık portal da oluşturuldu.

Dan Ioschpe görevi şu an yürütüyor; onun döneminde Eylem Gündemi altı Eksen, otuz hedef ve geçen hafta anlattığım Çözümleri Hızlandırma Planları biçiminde yeniden düzenlendi (bunun için teşekkürler Dan, artık her şeyi anlatmak çok daha kolay), ve bu planların 120'sinden fazlası COP30'da Belém'de yayımlandı. Hâlâ görevde ve yeni Şampiyon ile birlikte çalışıyor; örtüşmenin amacı da tam olarak bu.

Samed Ağırbaş, Antalya'nın Şampiyonu

Türkiye Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı ve COP31 Başkan Adayı Murat Kurum, Samed Ağırbaş'ı 24 Ocak 2026'da atadı. Ağırbaş, Sıfır Atık Vakfı'na başkanlık etmekte ve İstanbul'daki Sıfır Atık Forumu'nu yönetmektedir. Daha önce UN-Habitat'ta çalışmış ve İstanbul Gençlik Meclisi'ne liderlik etmiştir.

23 Haziran'da yayımlanan vizyon bildirgesinde iki yıl boyunca neler yapmayı planladığını ortaya koyuyor:

• Hükümetler ve devlet dışı aktörleri aynı masaya getirerek reel ekonomi genelinde gönüllü iklim eylemini yaygınlaştırmak.
• Sıfır atığı, daha düşük emisyonlar, daha iyi kaynak verimliliği ve daha güçlü gıda güvenliği için bir yol olarak öne çıkarmak.
• Geçen hafta ele aldığım İklim Eylemi için Sıfır Atık konulu İstanbul Platformu'nu hayata geçirmek.
• Şehirlerde, topluluklarda ve değer zincirlerinde gıda kaybı ve israfına yönelik küresel bir çaba başlatmak.
• COP31'i kendi tasarımı, yönetimi ve operasyonları açısından sıfır atıkla yürütülen ilk COP hâline getirmek.
• Yeterince temsil edilemeyen gruplara ulaşmak ve katılımın önündeki engelleri azaltmak.
• Filantropiler, kalkınma ortakları ve finans kuruluşlarıyla birlikte finans ve yatırım harekete geçirmek.

Zero Waste Districts, aynı gündem doğrultusunda bir şehir bölgesi ölçeğinde çalışır; 2030'a kadar çöplükten %70, 2040'a kadar %90 saptırma hedefleriyle ve ilk şehirler arasında Mexico City, Kisumu ile Penang yer alır. Ben bu proje üzerinde çalışıyorum ve bu serinin ilerleyen bölümlerinde konuya ayrı bir sayı ayrılacak.

Açıklama sürekli olarak tek bir fikre dönüyor: İklim eylemleri yaşamları iyileştirmelidir. Ağırbaş, çözümlerin ancak hizmet etmesi düşünülen insanlarla birlikte tasarlandığında işe yaradığını savunuyor ve nasıl değerlendirileceği konusunda açık sözlü. Başarının ölçütünü, kabul edilen bildirge sayısının önüne koyuyor: çocukların daha güvende olması, toplulukların daha dayanıklı olması, daha az insanın açlık çekmesi ve işletmelerin daha hızlı hareket etmesi.

İki hafta boyunca Şampiyonun görevleri

Müzakereciler odalarındayken Şampiyonlar konferansın öbür yarısını yönetir. On iki tematik gün Eylem Gündemine aittir ve Şampiyonlar her birinin içeriğini şekillendirir: hangi koalisyonların sahneye çıkacağını, hangi planların hayata geçirileceğini, hangi taahhütlerin açıklanacağını ve hangilerinin henüz hazır olmadığını belirler. Parti dışı aktörlerle yürütülen yıllık çalışmanın COP'a raporlandığı üst düzey oturumları düzenlerler; geri kalan zamanda ise bütün yıl boyunca yaptıklarını daha küçük bir alanda ve herkesin aynı binada olduğu koşullarda yaparak pavilyonlar ve ikili görüşmeler arasında hareket ederler.

COP31 için bu durum, Ağırbaş'ı alışılmadık bir konuma sokuyor: atandığı konu aynı zamanda konferansın konusu. Sıfır atık günü 11 Kasım, yani Liderler Zirvesi'nin ilk günü; bu nedenle kendi teması, devlet başkanlarının salonda olduğu güne denk geliyor. İstanbul Platformu onun öncü girişimi ve o tarihe kadar üyelere ihtiyacı var. Çözümleri Hızlandırmaya Yönelik Yukarı Akış Planı'nın resmi lansmanı da COP'ta yapılacak. Konferansın kendisini sıfır atık etkinliği olarak düzenleme taahhüdü ise listesindeki, mekanı dolaşan herkesin denetleyebileceği tek madde.

Görev Antalya'da bitmiyor

İki yıllık görev süresi, Antalya sona erdiğinde Ağırbaş'ın henüz yarı yolda olduğu anlamına geliyor. 2026'yı Türkiye ve Avustralya ile çalışarak geçiriyor; 2027'yi ise bir sonraki dönem başkanlığını üstlenecek olan Etiyopya ile Addis Ababa'da.

Bu gündemin mimarı olan Şampiyonun görevi, sonrasındaki yılın tamamı boyunca sürüyor; üzerinde çalıştığı Küresel İklim Eylem Gündemi ise konferans ölçekli değil, beş yıllık bir perspektifle ilerliyor.