Sıfır atık sonunda bir COP'ta yer buluyor

COP31, atığı ilk kez bir COP'ın merkezine yerleştiriyor. Sıfır atığın kendi günü var: 11 Kasım. Bu gün aynı zamanda Liderler Zirvesi'nin açıldığı gün, yani devlet başkanları binada olacak.

Değişen yalnızca konunun bir gün kazanması değil. Tüm gündemin nasıl düzenlendiğine dair bir yer de kazandı.

On öncelikli tema

COP31 başkanlığı, Eylem Gündemini on öncelikli tema üzerinden yürütüyor. Bunlardan biri Sıfır Atık ve Metan Azaltımı. Bir diğeri olan Yeşil Sanayileşme ise döngüsellik hedefini taşıyor.

Bu liste, Eylem Gündeminin nasıl organize edildiğine ilişkin bölümde ele aldığım altı Eksen ve otuz Aktivasyon Grubuyla yan yana durmaktadır. Eksenler sürece aittir ve bir COP'tan diğerine aktarılır. On tema ise bu başkanlığın şimdiden Kasım'a kadar dikkatini vermeyi seçtiği alanlardır.

Hedefler ve her birinin atıkla ilişkisi

Dört rakam, hepsi 2035 için.

Elektrik: Elektriğin bugün yüzde 20'nin biraz üzerinde olan nihai enerji talebindeki payını yüzde 35'e çıkarmak. Elektrikli bir süreç, yanma tabanlı bir sürece kıyasla daha az enerji israf ettiğinden sistemdeki atık en baştan azalıyor.

Atık: Küresel yıllık kentsel katı atık üretimindeki öngörülen artışı en az %50 oranında azaltmak. Bunu geçen hafta ele aldım.

Binalar: Bina sektöründeki enerji tüketimi yoğunluğunu en az %25 azaltmak. İnşaat ve yıkım, dünyanın en büyük atık akışlarından biri olmakla birlikte bu tartışmada neredeyse hiç yer almıyor.

Döngüsel malzeme kullanımı: Küresel oranı bugünkü yüzde 6,9'dan en az yüzde 15'e çıkarmak. Geçen hafta doğrulayamadığımı belirttiğim rakam bu. Başkanlığın Taraflara yazdığı üçüncü mektupta, Yeşil Sanayileşme başlığı altında yer alıyor.

Metan ise bunların hepsinin altında akar. Başkanlık, UNEP'in Küresel Metan Değerlendirmesi'ne atıfta bulunur; bu değerlendirme, mevcut küresel ısınmanın yaklaşık %30'unu metana bağlamakta olup atık, bu gazın üç büyük kaynağından biridir. Metan ile sıfır atığın aynı temayı paylaşmasının ve 11 Kasım'ı birlikte paylaşmasının nedeni budur.

İstanbul Platformu

İstanbul Platformu, atık alanında çalışan herkes için bu COP'ın en büyük değişikliği ve Eylül ayında New York'taki İklim Haftası sırasında hayata geçirildi. Açıklanan hedef, mevcut olanları birbirine bağlamak, etkilerini en üst düzeye çıkarmak ve ölçeklendirmek için gereken görünürlüğü ve siyasi ivmeyi sağlamak.

Bugüne kadar sıfır atık ve döngüsellik, şehirler veya atık yönetimi gündeminin bir parçasında yer alan pek çok konudan biri olarak ele alındı. Platform ise bunları Küresel İklim Eylemi Gündeminin altı Ekseninde aynı anda işleyen bir olgu olarak değerlendiriyor:

• Enerji, sanayi ve ulaşım: döngüsel sanayi dönüşümü ve kaynak verimliliği.
• Ormanlar, okyanuslar ve biyoçeşitlilik: ekosistemlere sızan kirlilik ve atığın azaltılması.
• Tarım ve gıda sistemleri: gıda kaybı ve israfının azaltılması, organik maddeler ve metan azaltımı.
• Şehirler, altyapı ve su: sıfır atık ve dayanıklı şehirler, yeniden kullanım ve onarım.
• İnsani ve sosyal kalkınma: beceriler ve çalışanlar ile topluluklar için adil geçiş.
• Etkinleştiriciler ve hızlandırıcılar: finans, yatırım ve destekleyici çerçeveler.

Sıfır atık, artık kendi köşesi olan bir sektör olmaktan çıkıyor ve tüm gündemin hayata geçirilme biçimine dönüşüyor.

Platform beş konuda taahhütte bulunuyor: Küresel Durum Değerlendirmesi'ne (ülkelerin Paris Anlaşması kapsamındaki kolektif ilerlemeyi değerlendirdiği dönemsel gözden geçirme) yanıt veren çözümleri öne çıkarmak, Aktivasyon Grupları ve Çözümleri Hızlandırma Planları arasındaki uygulamayı birbirine bağlamak, ölçeklendirmeye hazır çözümlere görünürlük kazandırmak ve uygulamadaki boşlukları doldurmak, çözümlerin yayıldıkça katkısını ölçmek ve ardışık COP'lar arasında sürekliliği sağlayan koalisyonlar kurmak.

Henüz yayımlanmış bir üye listesi, bir yönetişim belgesi ya da aktöre göre sayısallaştırılmış taahhütler bulunmuyor. İstanbul Platformu için size bir üyelik rakamı verenler, kamuya açık kayıtların önüne geçmiş demektir.

Upstream Çözümleri Hızlandırma Planı

Çözümleri Hızlandırma Planı, Eylem Gündemi'nin bir hedefi somut olarak hayata geçirilebilir bir şeye dönüştürmek için kullandığı formattır: tek bir çözüm etrafında politika, finansman ve kapasite bir araya getirilir; sorumlu kişiler ve tarihler bellidir. COP30'da 120'den fazlası yayımlandı.

Upstream PAS, aynı New York haftasında tanıtıldı; resmi lansmanı ise COP'ta yapılacak. Bu, benim beklediğim plan. Joan Marc Simon'ın (eski Zero Waste Europe) CEO, Joe Papineschi'nin başkan olduğu Shape liderliğinde yürütülüyor.

Action Agenda'da şimdiye kadar atığa değinen her plan, malzemenin zaten var olduğunda ne olacağıyla ilgiliydi. Toplama sistemleri, geri dönüşüm oranları, organik atıklar, düzenli depolama sahasından uzaklaştırma. Hepsi gerekli, hepsi atığı yaratan kararın sonrasında, yani sürecin aşağısında yer alıyor.

Bu plan ise borunun diğer ucunu resmileştiriyor. Konusu, malzemenin atığa dönüşmesini en başta engelleyen tasarım kararı, iş modeli ve onarım. Atığı önlemek, benim çalıştığım alanda insanların yirmi yıldır savunduğu bir görüş; Antalya'da bu görüş, iklim gündeminde resmi bir araca kavuşuyor.

Bunun yeniden kullanıma ve onarıma kazandırdığı şey bir yer. Şimdiye kadar iklim tartışmalarında yeniden kullanım ve onarım, tüketici alışkanlığı ya da güzel bir jest olarak ele alındı; son slayta konulan cinsten şeyler. Çözümleri Hızlandırma Planı'nın içinde ise bir azaltım tedbiri olarak yer alıyorlar, sorumluları ve tarihleri var ve tıpkı odadaki diğer her şey gibi emisyon azaltımına katkılarını kanıtlamak zorundalar.

Bu durum paranın nereden gelebileceğini de değiştiriyor; çünkü kaçınılan karbon miktarını raporlayabilen bir yeniden kullanım veya tamir sistemi, bir sürdürülebilirlik bütçesi yerine iklim finansmanı için rekabet ediyor ve bu ikisi arasındaki ölçek farkı büyük.

Bunların işe yarayıp yaramadığını nasıl anlayacağız

Bir COP'taki girişimlerin çoğu, bir yıl sonra bir şey yapıp yapmadıklarını anlamanın yolu olmadan duyuruluyor. Platform'un bir ölçüm çerçevesi var ve bu çerçeve Küresel Durum Değerlendirmesi kararına bağlı.

Üç sonuç göstergesi: Yıllık bazda CO2 eşdeğeriyle kaçınılan veya azaltılan metan emisyonları, ton CH4 cinsinden. Malzeme, ürün ve binalardan kaçınılan veya azaltılan yerleşik sera gazı emisyonları, yıllık ton CO2 cinsinden. Ve iklim kırılganlığında kanıtlanmış azalmalardan yararlanan kişi sayısı olarak ölçülen, güçlendirilmiş iklim dayanıklılığına sahip insan sayısı. Her biri, Değerlendirme kararının belirli bir paragrafıyla eşleştirilmiş.

Bunların içinde en çok önem verdiğim ikincisi. Malzeme, ürün ve binalardan kaynaklanan yerleşik emisyonlar, sayılabilir hale getirilmiş upstream demek. Bir yeniden tasarımın, yeniden kullanım sisteminin ya da onarım ağının hareket ettirdiği ve bir düzenli depolama sahasından uzaklaştırma oranının hiçbir zaman gösteremeyeceği rakam bu.

Bir de bulmayı beklemediğim metodolojik bir not var: tanımlanmış referans değerlerine göre raporlama yapın, gerçekleşen azaltımları tahmini kaçınma ve potansiyelden ayırın ve çift saymaktan kaçının. Bu disiplin, bu tür girişimlerde standart değil.

Kendisini sıfır atıkla yönetmeye çalışan bir COP

Başkanlık, COP31'in sıfır atık ilkesiyle yürütülmesi için gerçek bir çaba harcıyor: ikram, malzemeler, tabelalar ve on binlerce kişi Antalya'dan ayrıldıktan sonra her şeye ne olacağı.

Mükemmellik beklemiyorum; bu ölçekte bir konferans her zaman atık üretir. Farklı olan şey, vurgudur ve organizasyonu yönetenlerin gündeme koydukları konuya bağlı tutulmasıdır.

Liderler Zirvesi'nde döngüsel ekonomi üzerine bir yuvarlak masa toplantısı yer alıyor; yayımlanan programda Emine Erdoğan'ın yönetiminde Sıfır Atık hareketi üzerine oturumlar da yer alıyor.

Bundan sonra neleri izlemeli

Pavyon programları önümüzdeki haftalarda yayımlanmaya başlayacak; 11 Kasım gündemini gerçekten planlanabilir hale getiren de bu olacak. Hangilerinin program yayımladığını whatthecop.com adresinden takip ediyorum.

Müzakere odasında yer almak istiyorsanız, akreditasyon sürecinin çoğu insanın beklediğinden uzun sürdüğünü belirtmek gerekir; akreditasyona ilişkin yazıda dört farklı yol ele alınıyor.